Dwa tanie rozgrzeszenia

Zdanie o człowieku rzadko rusza w drogę jako oskarżenie. Na początku ma ostrożną obudowę: podobno, ponoć, słyszałem, że chyba. Przy trzecim powtórzeniu obudowa odpada, bo spowalnia opowieść. Przy piątym zostaje sama treść, podawana tonem kogoś dobrze poinformowanego.

Nikt w tym łańcuchu nie musi kłamać. Wystarczy, że każdy skróci. Tryb przypuszczający jest kosztowny, wymaga pamiętania o tym, czego się nie wie, a to zawsze mniej wygodne niż gotowa wersja, którą można podać dalej w całości.

Utwardzona wersja ma nad prawdą jeszcze jedną przewagę: jest krótsza. Prawda o człowieku prawie zawsze potrzebuje kilku zdań, daty, okoliczności i jednego zastrzeżenia. Wersja mieści się w połowie zdania i świetnie się ją pamięta.

Człowiek, którego ta wersja dotyczy, dowiaduje się o niej ostatni i zwykle już w postaci utwardzonej. Od tego momentu zaczyna się najgroźniejsza część, bo odpowiadać można na dwie różne rzeczy: na to, co się naprawdę zrobiło, albo na to, za kogo się teraz uchodzi. Kto oddaje własny osąd zgromadzeniu, przestaje po cichu pytać o pierwsze i całą energię wkłada w drugie. Poprawia obraz, nie siebie. Wygląda to na skruchę, a jest zabiegiem kosmetycznym. Zgromadzenie nie ma zresztą narzędzi do orzekania o cudzym wnętrzu. Ocenia to, co widzi, i musi się spieszyć, bo za moment zajmie się kimś innym.

Dlatego zamknięcie tych drzwi bywa konieczne. Nie każdy głos ma prawo rozstrzygać o mnie, nie każda opinia zasługuje na odpowiedź, a życie ustawione na cudze zdanie jest życiem cudzym. To jest zdrowy ruch i nie mam zamiaru się z niego tłumaczyć.

Kłopot polega na tym, że ten ruch niczego jeszcze nie dowodzi. Zamykając drzwi przed niesprawiedliwą opinią, zostaję sam ze sobą, a wtedy mam pod ręką drugie tanie rozgrzeszenie. Pierwsze rozdają ludzie, gdy chcą mnie mieć po swojej stronie. Drugie wypisuję sobie sam, kiedy sprawdzam swój spokój i nie znajduję w nim niepokoju. Oba działają szybko i oba oszczędzają mi tego samego spotkania.

„Sumienie nie wyrzuca mi wprawdzie niczego, ale to mnie jeszcze nie usprawiedliwia. Pan jest moim sędzią.”

Pierwsza część nie unieważnia sumienia. Sumienie zostaje na swoim miejscu i jest miejscem, w którym najwcześniej można usłyszeć, że zrobiło się źle. Odjęta zostaje mu tylko nieomylność. Mój spokój jest informacją o tym, co widzę, nie o tym, co jest.

Ta różnica nie rozmiękcza niczyjej winy. Krzywda wyrządzona konkretnej osobie zostaje krzywdą niezależnie od tego, jak się z nią czuję, a skutki moich decyzji nie zmieniają się od tego, że dobrze sypiam. Zdanie o niewystarczalności czystego sumienia nie służy do rozcieńczania odpowiedzialności, tylko do tego, żeby nie ogłaszać sprawy zamkniętą we własnej sprawie.

Bieg za cudzą aprobatą kosztuje przy tym więcej, niż się wydaje na starcie, ponieważ aprobata zużywa się szybko i wymaga odnawiania. Kilka lat wystarczy, żeby najlepsze siły poszły na utrzymywanie wrażenia, a rzeczy, które miały być z tego wrażenia zbudowane, zostały nietknięte.

Z latami przychodzi wprawa także w uspokajaniu siebie. Znam już swoje argumenty, wiem, które okoliczności warto sobie przypomnieć, a które można pominąć bez większego wysiłku. Ta biegłość rośnie razem ze mną i jest znacznie tańsza niż przyglądanie się temu, co naprawdę zrobiłem. Człowiek, który długo mieszka sam ze sobą, przestaje zauważać nieporządek, do którego przywykł.

Zostaje więc trzecia możliwość, mniej wygodna od dwóch poprzednich. Nie oddaję sądu o sobie zgromadzeniu i nie ogłaszam siebie niewinnym. Trzymam się tego, co wiem, robię, co do mnie należy, i pozostawiam otwarte miejsce dla prawdy, która może pokazać mi rzecz do tej pory niewidoczną.

„Pan jest moim sędzią.”

Chcę zachować tyle wolności, żeby nie biec za każdą cudzą opinią, i tyle uczciwości, żeby nie kończyć sprawy tylko dlatego, że sam nie mam nic przeciwko sobie. Jeśli coś we mnie ma zostać odsłonięte, wolę usłyszeć to wcześnie i od Niego niż późno i od siebie.