Kiedy doświadczenie staje się alibi

Najtrudniejsza część nieudanej pracy zaczyna się po jej końcu. Trzeba jeszcze pozbierać sprzęt, doprowadzić go do porządku, odłożyć wszystko na miejsce, chociaż nic z tego nie wyszło. Zmęczenie liczy wtedy dokładniej niż jakakolwiek deklaracja. Wie, ile kosztowała ostatnia próba, i wie, ile kosztowałaby następna.

Doświadczenie odzywa się w takim momencie szybko i brzmi rozsądnie. Sprawdzone. Nie ma. Nie dzisiaj.

Ten głos jest potrzebny. Człowiek, który zna swoje rzemiosło, rozpoznaje daremny wysiłek wcześniej niż amator i dzięki temu nie powtarza w nieskończoność ruchu, który nie działa. Bez takiej wiedzy upór staje się kosztowną formą braku wyobraźni: ktoś latami ćwiczy tę samą wadliwą technikę, ktoś inny wraca do tej samej rozmowy prowadzonej dokładnie w ten sam sposób, a każdy z nich uzna to za konsekwencję. Fachowość chroni przed takim marnotrawstwem i po to właśnie się ją zdobywa.

Kłopot zaczyna się o krok dalej. To samo doświadczenie, które ostrzega mnie przed powtórzeniem błędu, potrafi po porażce rozciągnąć ostrzeżenie na całą sprawę. Jeden nieudany sposób zostaje uznany za dowód, że nie da się tu już zrobić nic. Ostrzeżenie zamienia się wtedy w zwolnienie, a ja przestaję odróżniać ruch, który na pewno nie zadziała, od ruchu, którego po prostu jeszcze nie zrobiłem.

Poznaję to po tonie własnych zdań. Robią się gładkie, wyważone, spokojnie mądre. Mówię o sobie, że jestem realistą, bo realizm brzmi znacznie lepiej niż zmęczenie i nieporównanie lepiej niż wstyd. Prawdziwy powód bywa prostszy. Ta rzecz raz mnie już zmęczyła albo upokorzyła i nie mam ochoty stawać w tym samym miejscu drugi raz po to, żeby znowu wyjść z pustymi rękami. Rezygnacja podjęta z takiego powodu wygląda jednak niemal identycznie jak dojrzałość, i to jest w niej najbardziej kłopotliwe.

Wtedy przychodzi zdanie, które rozbraja moją najlepszą argumentację, ponieważ niczemu nie zaprzecza.

„Mistrzu, całą noc pracowaliśmy i nic nie ułowiliśmy. Lecz na Twoje słowo zarzucę sieci.”

W pierwszej połowie nie ma śladu wyparcia. Noc została nazwana dokładnie tym, czym była. Nikt nie udaje, że wynik był lepszy, nikt nie sięga po pocieszający komentarz o wartości samego wysiłku. Fachowiec składa rzetelny raport z porażki i ma pełne prawo na tym poprzestać.

Cała różnica mieści się w jednym spójniku. To „lecz” nie unieważnia wiedzy o pustych sieciach ani nie udaje, że noc wyglądała inaczej. Odbiera jej tylko ostatnie słowo. Decyzja nie zapada przeciw faktom, zapada bez gwarancji, a to są dwie zupełnie różne rzeczy.

Muszę przy tym uważać, bo łatwo zamienić takie zdanie w obietnicę. Obfity połów wydarzył się tam raz i nie jest kontraktem podpisanym z każdym, kto zdobędzie się na jeszcze jedno zarzucenie sieci. Znam noce, po których rano nie było nic, i znam kolejne próby kończące się dokładnie tak samo jak poprzednie. Ponowna próba nie musi jednak niczego obiecywać, żeby była potrzebna. Bywa potrzebna dlatego, że coś nadal zostało do zrobienia i ja to widzę, chociaż wolałbym już nie widzieć.

Mam skończoną liczbę takich nocy. Każde kolejne wypłynięcie kosztuje siły, których nie odzyskam, i czas, który się nie odnawia. Rzeczy, za które kiedyś brałem się od ręki, dzisiaj wymagają rozmysłu, bo ich cenę widzę wcześniej niż ich sens. Właśnie dlatego nie chcę oddawać ostatniego słowa zmęczeniu, które akurat nazywa siebie mądrością. Zużycie jest prawdziwe i trzeba je liczyć, ale samo w sobie nie orzeka o niczym poza sobą.

Zostaje rozróżnienie, którego staram się pilnować. Doświadczenie jest znakomitym doradcą i marnym sędzią ostatniej instancji. Doradca mówi, czego nie warto powtarzać, i zwykle ma rację. Sędzia ogłasza, że sprawa jest zamknięta, i nie musi się już z niczego tłumaczyć.

„Lecz na Twoje słowo zarzucę sieci.”

Nie wyrzekam się niczego, czego się nauczyłem, i nie zamierzam udawać, że fakty są mniej twarde, niż są. Chcę tylko odebrać własnej wiedzy prawo do wydawania wyroku tam, gdzie została jeszcze jedna uczciwa rzecz do zrobienia. Nie dlatego, że wynik jest pewny. Dlatego, że wynik nie jest jedynym powodem, dla którego warto raz jeszcze wypłynąć.

Do samego końca.