Ręka na pługu, oczy z tyłu

Plik nazywa się „plan_v7_final”. Poprzednie sześć wersji leży w tym samym folderze i każda była lepsza od poprzedniej. Arkusz kosztów ma już rezerwę na nieprzewidziane wydatki i drugą rezerwę na wypadek, gdyby pierwsza nie wystarczyła. Jest lista ludzi, do których trzeba zadzwonić, i kolejność tych telefonów. Jest wszystko oprócz jednej komórki, która od dwóch lat pozostaje pusta: data rozpoczęcia.

Z zewnątrz wygląda to na pracę i w dużej mierze nią jest. Godziny są prawdziwe, arkusz nie kłamie, wiedza rośnie. Właśnie dlatego trudno tu zobaczyć problem. Człowiek, który nic nie robi, wie, że nic nie robi. Człowiek, który przygotowuje się siódmy raz, ma dowody. Może je pokazać sobie i innym, a dowody na to, że ktoś jest rozsądny, przyjmuje się chętniej niż dowody na to, że ktoś się boi.

Nie chodzi o to, że przygotowanie jest złe. Nikt przy zdrowych zmysłach nie doradza wchodzenia w kredyt, zmianę zawodu albo wyjazd bez policzenia, co się stanie, gdy pójdzie źle. Rozwaga jest cnotą, nie usterką charakteru, a mężczyzna, który ma za kogo odpowiadać, ma obowiązek liczyć. Kłopot zaczyna się gdzie indziej: w chwili, gdy przygotowanie zaczyna pełnić funkcję, do której nie zostało powołane. Miało doprowadzić do decyzji. Zaczyna ją zastępować.

Da się to poznać po skutku, jaki warunek, który właśnie stawiam, ma dla drogi do decyzji. Uczciwość warunku widać po tym, co zmienia jego spełnienie. Uczciwy warunek ma odpowiedź z datą albo przynajmniej z kolejnością: gdy odłożę tyle a tyle, składam wypowiedzenie; gdy zdam egzamin, dzwonię do tego człowieka; gdy skończę kurs, wysyłam ofertę. Spełnienie zbliża mnie do miejsca, w którym coś realnie mogę stracić. Warunek nieuczciwy odpowiada innym warunkiem. Odłożone pieniądze pokazują, że teraz trzeba jeszcze sprawdzić rynek; sprawdzony rynek pokazuje, że warto najpierw poznać kogoś z branży; poznany człowiek podsuwa książkę, którą trzeba przeczytać, zanim zrobi się cokolwiek. Każdy z tych kroków ma sens osobno. Razem tworzą schody, na których nie ma ostatniego stopnia.

Miarą jest więc kierunek, nie ilość. Przygotowanie, które działa, skraca odległość do kosztu. Po każdym jego etapie stoję bliżej chwili, w której coś podpiszę, komuś powiem, z czegoś zrezygnuję. Przygotowanie, które udaje, tę odległość utrzymuje, a bywa, że wydłuża, bo im więcej wiem, tym więcej widzę rzeczy, które mogłyby jeszcze pójść źle. Wiedza rośnie, odwaga nie. To jest moment, w którym człowiek oszukuje sam siebie najskuteczniej, bo wszystko, co robi, wygląda jak odpowiedzialność.

Jest w Ewangelii scena, która nie zostawia w tej sprawie wiele miejsca (Łk 9, 57-62). Trzech ludzi w drodze rozmawia z Jezusem o pójściu za Nim. Dwóch z nich mówi „najpierw”. Jeden chce najpierw pogrzebać ojca, drugi najpierw pożegnać się z domem. Nie są to złe prośby. Pogrzeb ojca jest obowiązkiem, pożegnanie z bliskimi jest przyzwoitością. A jednak odpowiedź, którą słyszą, jest twarda.

„Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego.”

Łatwo przeczytać to jako pochwałę gwałtowności, ale tekst na to nie pozwala. Jezus nie mówi, że ojców się nie grzebie ani że dom nie zasługuje na słowo pożegnania. Mówi coś węższego i groźniejszego: że „najpierw” ma skłonność do rozrastania się. Kto chce pożegnać wszystkich, którzy zostają, odkryje, że ktoś zawsze jeszcze zostaje. Kto czeka z pójściem na zamknięcie spraw, dowie się, że sprawy nie zamykają się nigdy, tylko przechodzą jedna w drugą. Pług jest obrazem dokładnym, bo orze się do przodu wzrokiem, nie tylko rękami; bruzda idzie tam, gdzie patrzą oczy. Człowiek oglądający się za siebie nie przestaje pchać. Przestaje orać prosto.

Nie ma tu nakazu porzucania zobowiązań. Jest ustalony kierunek i ciężar. Zobowiązania mają być załatwione po drodze, w ruchu, jako część odpowiedzi, nie jako opłata wstępna, po której odpowiedź dopiero się zacznie. Różnica jest subtelna i cała stawka w niej siedzi. Ten sam czyn, ten sam pogrzeb ojca, to samo pożegnanie z domem może być częścią drogi albo jej odroczeniem. Zewnętrznie się nie różnią. Różni je to, czy istnieje dzień, w którym się kończą.

Wracam do pustej komórki w arkuszu. Ona nie jest niewinna. Człowiek, który przez dwa lata poprawia plan, żyje w wersji próbnej własnej decyzji: ma wszystkie jej dobra oprócz jednego. Ma poczucie kierunku, poczucie pracy, prawo do mówienia o „projekcie” w czasie teraźniejszym. Nie ma tylko ryzyka. A ryzyko jest tą częścią decyzji, która czyni ją decyzją; bez niego jest to nadal marzenie z dobrą dokumentacją.

Wersja próbna ma jedną cechę, której nikt nie umieszcza w opisie: czas w niej płynie tak samo jak w wersji pełnej. Dwa lata przygotowań są dwoma latami życia, nie przedsionkiem, w którym zegar stoi. Nie da się ich odzyskać ani zaliczyć na poczet przyszłego czynu. Nikt też nie obieca, że dzień z datą, gdy wreszcie nadejdzie, zastanie te same okoliczności, tych samych ludzi i to samo ciało, które miało zacząć. Zwłoka nie jest neutralna. Ma cenę, tylko że rachunek przychodzi później i bez wyszczególnienia pozycji.

„Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego.”

Nie wiem, co powinien zrobić człowiek z siódmą wersją planu, bo nie znam jego planu, jego długów ani tych, którzy na nim polegają. Może naprawdę potrzebuje ósmej. Wiem tylko, po czym można to poznać: czy ósma wersja ma datę, po której nie będzie dziewiątej. Jeśli ma, to jest to jeszcze przygotowanie. Jeśli nie ma, to jest już sposób życia, a ten warto znać z imienia, żeby przynajmniej wiedzieć, na co wydaje się czas.