Ucho nie ma powieki

Jest taki ruch, którego nikt nie widzi, bo trwa ułamek sekundy i odbywa się w całości w środku. Ktoś zaczyna mówić o czymś, co go boli albo czego potrzebuje, a ja w tym samym momencie liczę, ile mnie to będzie kosztować. Nie słowa, nie treść. Cenę. I zanim ta osoba dojdzie do końca zdania, mam już gotową minę uprzejmego zainteresowania, za którą trwa decyzja, żeby nie dosłyszeć.

Nie wyglądam wtedy na obojętnego. Wyglądam na zajętego, co jest znacznie wygodniejsze, bo zajęty człowiek jest usprawiedliwiony z góry. Wiadomość została odczytana i odłożona na później, które nigdy nie nadchodzi. Rozmowa na korytarzu urwana jednym „dobra, wracamy do tego”, po którym nie ma powrotu. Sąsiad, który dwa razy zaczął o czymś mówić, a ja dwa razy skierowałem rozmowę na pogodę. To nie są duże rzeczy i właśnie dlatego nie mieszczą się w żadnym rachunku sumienia. Nie skłamałem. Nikogo nie skrzywdziłem. Po prostu nie usłyszałem.

Tylko że nie usłyszałem selektywnie. Kiedy ktoś mówi o rzeczy, która mi się opłaca, słyszę wszystko, z intonacją. Gdy mówi o rzeczy, która może mnie zabrać z mojego planu, ucho zaczyna szumieć. To nie jest roztargnienie. Roztargnienie nie ma kierunku. To ma kierunek, i to bardzo precyzyjny: zawsze od kosztu.

Chcę zostać przy tym miejscu, bo ono jest dokładnie tam, gdzie człowiek dbający o własną uczciwość najchętniej nie patrzy. Uczciwość, jak ją zwykle rozumiemy, dotyczy tego, co robię i mówię. Nie kradnę, nie oszukuję, dotrzymuję słowa, oddaję długi. Wszystko to sprawdzalne, wszystko to prawda. Ale te sprawdziany mają jedną wspólną cechę: dotyczą sytuacji, w które już wszedłem. Nie mówią nic o tym, w które sytuacje pozwalam sobie wejść, a które omijam, zanim się zaczną. Człowiek, który nigdy nie odmówił pomocy, bo nigdy nie dosłyszał prośby, ma czysty rejestr i ani jednej próby na koncie.

Trzeba tu od razu odsunąć fałszywą alternatywę, bo inaczej ta myśl zamieni się w bicz. Usłyszeć drugiego człowieka nie znaczy zrobić tego, o co prosi. Cudza potrzeba nie jest rozkazem, a cudze wołanie nie unieważnia mojej pracy, moich zobowiązań ani moich sił, które są skończone. Są prośby, którym trzeba odmówić, bo są niesprawiedliwe, bo ktoś inny ma do nich pierwszeństwo, bo spełnienie ich byłoby ucieczką od tego, co naprawdę mam zrobić. Odmowa może być czynem dojrzałym i czystym. Znam ludzi, których odmowa była większym darem niż czyjaś zgoda, bo była prawdziwa i wypowiedziana w twarz.

Ale odmowa i niedosłyszenie to nie są dwa warianty tej samej rzeczy. Dzieli je przepaść. Odmowa wymaga, żebym najpierw wpuścił do środka fakt: ten człowiek ma problem, ten problem jest prawdziwy, a ja go widzę. Dopiero potem następuje decyzja, na którą mam pełne prawo. Niedosłyszenie załatwia sprawę wcześniej, zanim fakt zdąży wejść. Oszczędza mi nie tylko pomocy. Oszczędza mi wiedzy. A wiedza jest tym, co naprawdę ciąży, bo od chwili, w której coś wiem, jestem w innej sytuacji moralnej niż wtedy, gdy nie wiedziałem. Wygoda niedosłyszenia polega na tym, że pozwala pozostać po bezpiecznej stronie tej granicy bez kłamstwa. Nikt nie może mi zarzucić, że odwróciłem się od cudzej biedy, skoro formalnie nigdy jej nie zobaczyłem.

W Księdze Przysłów, w czytaniu na ten dzień, jest zdanie o człowieku, który zatyka uszy na krzyk ubogiego.

„Kto uszy zatyka na krzyk ubogiego, sam będzie wołał, lecz nie otrzyma odpowiedzi.”

Wokół niego stoją inne, o wadze prawdziwej i fałszywej, o człowieku, który uważa własną drogę za prostą, i o tym, że sprawiedliwość liczy się więcej niż ofiara.

Uderza mnie w tym zdaniu jedno słowo. Nie „nie pomaga”, nie „odmawia”. Zatyka uszy. Autor tego przysłowia widział to samo, co widać dziś na korytarzu i w telefonie: że główna operacja odbywa się nie w rękach, ale w słuchu, i że jest to operacja czynna. Ucha nie zatyka się przypadkiem. I nie ma tu obietnicy, że ten, kto usłyszy, będzie musiał wszystko oddać. Jest tylko ostrzeżenie o symetrii: człowiek, który nauczył się nie słyszeć, buduje świat, w którym głuchota jest normą. Kiedy przyjdzie jego kolej na wołanie, zawoła w świat, który sam pomagał urządzić.

To przysłowie nie oskarża mnie o egoizm i nie każe mi zostać czyimś ratownikiem. Robi coś bardziej niewygodnego. Podważa moje prawo do własnej opinii o sobie w tej jednej sprawie. Bo o mojej uczciwości nie decyduje to, jak zachowuję się wobec spraw, które sam wybrałem, tylko to, co robię z uchem w chwili, gdy cudza sprawa wchodzi nieproszona i grozi kosztem. Tam się okazuje, czy moje zasady są zasadami, czy tylko dekoracją, która ładnie wygląda, dopóki nikt jej nie dotyka.

Wróćmy więc do miary, żeby nie została z tego mgła. Są trzy różne rzeczy i warto je trzymać osobno.

Uległość to zrobienie tego, o co ktoś prosi, dlatego że nie umiem unieść cudzego niezadowolenia. Nie ma w niej wolności, więc nie ma w niej także daru. Pomoc to decyzja, żeby wziąć na siebie część cudzego ciężaru, podjęta po rozpoznaniu, czy mam do tego siły, prawo i miejsce. Można jej odmówić i odmowa nie odbiera człowiekowi godności. A słuchanie to coś wcześniejszego i mniejszego od obu, a zarazem to jedyna rzecz, której nie mogę uczciwie pominąć: pozwolić, żeby fakt drugiego człowieka dotarł do mnie w całości, zanim zdecyduję cokolwiek. Z tej trójki tylko słuchanie nie ma wyjątków. Pomoc może być roztropnie odmówiona. Uległość powinna być odrzucona. Słuchanie jest warunkiem, żeby te dwie decyzje w ogóle były moje, a nie odruchem, który podjął się sam.

I to jest właśnie ta cena, której najbardziej się boję, kiedy odwracam głowę: nie że będę musiał pomóc, tylko że będę musiał wiedzieć, a potem sam, z otwartymi oczami, powiedzieć „nie” albo „tak” i ponieść to, co za tym idzie. Człowiek, który słyszy i odmawia, jest wolny. Człowiek, który nie słyszy, żeby nie musieć odmawiać, jest bezpieczny. To nie jest to samo, choć z zewnątrz obaj wyglądają na porządnych.

„Kto uszy zatyka na krzyk ubogiego, sam będzie wołał, lecz nie otrzyma odpowiedzi.”

Nie umiem tego zamknąć żadnym postanowieniem, bo postanowienia dotyczą czynów, a tu chodzi o coś, co dzieje się przed czynem. Mogę powiedzieć tylko tyle: wiem już, gdzie jest sprawdzian. Nie tam, gdzie dotrzymuję słowa. Tam, gdzie zaczynam liczyć cenę, zanim człowiek skończy zdanie.