Wąż na antresoli

Rzeczy po planach, które się nie udały, mają w mieszkaniu swoją drogę. Zaczynają na wierzchu, jak wszystko, co jest jeszcze w użyciu. Po kilku miesiącach przenoszą się na dolną półkę, po roku do pudła, po dwóch latach na antresolę. Nikt ich nie wyrzuca, bo wyrzucenie wymagałoby przyznania, że sprawa jest zamknięta i że zamknęła się źle. Nikt ich też nie odpakowuje. Wiszą nad głową, w miejscu, którego nie widać bez drabiny.

Tę samą drogę przechodzi zdanie o tej sprawie. Na początku brzmi jeszcze uczciwie: nie udało się. Potem zaczyna się poprawianie. Zmieniły się priorytety. Nie było na to czasu. Wyrosłem z tego. Każda kolejna wersja jest wygodniejsza od poprzedniej i każda przesuwa ciężar z porażki na decyzję, tak jakby rzecz, która mnie przerosła, była czymś, z czego dojrzale zrezygnowałem. Po kilku latach sam już nie pamiętam, która wersja była pierwsza.

Udawanie, że nic się nie stało, uchodzi za tańsze od przyznania. Nie jest. Rzecz nienazwana nie znika, tylko zaczyna kosztować po cichu. Trzeba omijać temat w rozmowach, wybierać inne drogi przez własne miasto, nie otwierać pewnych szuflad w pamięci. Cała reszta życia układa się z czasem wokół miejsca, którego nie wolno oglądać, i to niewidoczne miejsce zaczyna decydować o większej liczbie rzeczy niż cokolwiek, co widać. Człowiek wciąż mówi, że to nieważne, i wciąż planuje wszystko tak, żeby na to nie wpaść.

Do tego dochodzi zmęczenie, którego nie da się przypisać niczemu konkretnemu, bo jego przyczyna nie ma nazwy. Nosi się ciężar, którego nigdy nie zważono, więc nie wiadomo, kiedy wolno go odłożyć.

Znam u siebie ten mechanizm i znam słowo, którym go zasłaniam. Nazywam swoje milczenie rozsądkiem. Mam na to dobre argumenty: nie wszystko trzeba rozgrzebywać, nie każdy ma prawo do moich spraw, są rzeczy, do których wraca się tylko po to, żeby wracać. A wiadomo, że lubię wracać tam, gdzie byłem już. To wszystko prawda i nie zamierzam jej odwoływać. Dyskrecja jest cnotą.

Kłopot w tym, że dyskrecja rozstrzyga, kto zobaczy, a ja pod jej nazwą rozstrzygnąłem, że nie zobaczę ja sam. To są dwie różne decyzje i tylko jedna z nich zasługuje na miano rozsądku. Ucieczka przebrana za dojrzałość ma nad zwykłą ucieczką tę przewagę, że można ją utrzymywać latami bez wstydu, a nawet z pewną satysfakcją.

Z antresoli można rzecz zdjąć tylko w jeden sposób: trzeba po nią wejść, otworzyć pudło i zobaczyć, co w nim jest. Nie ma wersji, w której zrobi się to samo, i nie ma wersji, w której zrobi to za mnie czas. Wiem o tym od lat i od lat udaje mi się mieć w tej sprawie coś pilniejszego do zrobienia.

„A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak potrzeba, by wywyższono Syna Człowieczego.”

To zdanie porządkuje mi wzrok. Nie każe wpatrywać się w ranę, jakby samo jej oglądanie miało ocalić. Każe przestać odwracać głowę, a potem spojrzeć dalej — na Syna Człowieczego. To, co ugryzło, trzeba nazwać, ale nie ono jest ratunkiem. Rana ma zostać zobaczona, nie wywyższona.

Na tym polega różnica między wywyższeniem a antresolą. Rzecz, którą chowam pod sufitem, żeby jej nie widzieć, muszę zdjąć i rozpoznać. Nie po to, żeby postawić ją w centrum, ale żeby przestać organizować całe życie wokół unikania jej. Rana może zostać zobaczona i nie dostać ostatniego słowa.

Trzeba tu jednak od razu postawić granicę, bo z tego samego patrzenia można zrobić coś bardzo złego. Rzecz zdjętą z antresoli da się postawić na środku pokoju, tak żeby każdy gość musiał się o nią potknąć. Znam u siebie tę pokusę, bo jest realna: rana nazwana daje po raz pierwszy od dawna coś, co można pokazać, i kusi, żeby pokazywać ją stale. Człowiek już na nią nie patrzy, on się nią przedstawia. Tłumaczy nią to, co zrobił, i to, czego nie zrobi. Wnosi ją na każde spotkanie i pilnuje, żeby nikt przy stole nie miał większej.

Zaprzeczenie i kult wyglądają na przeciwieństwa, a wykonują tę samą pracę. Pierwsze odwraca wzrok. Drugie wpatruje się tak długo, aż przestaje widzieć cokolwiek innego. W obu przypadkach rana rządzi, tylko w pierwszym z antresoli, a w drugim z ołtarza.

Nie każda rana uszlachetnia. Część po prostu boli, a nazwanie niczego w niej nie zmienia poza jednym: przestaje być miejscem, wokół którego trzeba organizować resztę życia. Spojrzenie nie cofa tego, co się stało. Pozwala odłożyć ciężar, który wreszcie został zważony, i pójść dalej z rękami wolnymi do innych rzeczy.

„Tak potrzeba, by wywyższono Syna Człowieczego.”

Nie wiem, ile z tego, co noszę, się zagoi, i nie zamierzam obiecywać sobie, że szybko. Wiem natomiast, że nie chcę dłużej nazywać rozsądkiem odwracania głowy. Chcę patrzeć na to, co mnie ugryzło, dość długo, żeby nazwać to po imieniu, i dość krótko, żeby nie ustawić z tego ołtarza.